در این مقاله از مدیرنو؛ به اینکه کاربرد ارگونومی چیست و چه اهدافی در محیط کار و اداری دارد میپردازیم. همچنین به خطرات و مشکلات انواع ارگونومی کار با کامپیوتر و … اشاره خواهیم کرد پس با ما همراه باشید.
ارگونومی چیست؟
ارگونومی یا مهندسی انسانی، علمی است که به طراحی محیطها، ابزارها و وظایف بهگونهای میپردازد که با ویژگیهای فیزیکی و روانی انسان سازگار باشد. هدف ارگونومی این است که بهبود بهرهوری، راحتی و ایمنی انسانها را در محیطهای کاری و سایر فعالیتهای روزمره ممکن سازد. این علم تلاش میکند تا با توجه به نیازها و محدودیتهای جسمی و ذهنی انسان، طراحیهایی انجام دهد که از بروز خستگی، آسیبهای جسمانی و مشکلات روانی جلوگیری کند.
ارگونومی میتواند در تمام جنبههای زندگی انسانها، از جمله طراحی صندلیها، میزها، کامپیوترها، سیستمهای حمل و نقل، ابزارهای صنعتی و حتی سازماندهی محیطهای کاری مؤثر باشد. این علم در نهایت به ارتقاء سلامت و رفاه انسانها و افزایش کارایی آنها کمک میکند.
چرا ارگونومی اهمیت دارد؟
اهمیت ارگونومی در این است که با بهبود طراحی محیط و ابزارهای کاری، از بروز آسیبهای ناشی از کارهای تکراری، وضعیتهای نامناسب بدن، و خستگی مفرط جلوگیری میکند. این موضوع نهتنها سلامت و رفاه کارکنان را حفظ میکند، بلکه باعث افزایش بهرهوری، کاهش هزینههای درمانی، کاهش غیبتهای کاری، و بالا رفتن کیفیت زندگی افراد در محیط کار و زندگی روزمره میشود. در نتیجه، ارگونومی یکی از عوامل کلیدی در توسعه پایدار و کارآمد سازمانها و جامعه محسوب میشود.
هدف ارگونومی چیست؟
اهداف ارگونومی در محیط کار و اداری بهینهسازی تعامل بین انسان و محیط است، بهگونهای که سلامت، ایمنی، راحتی و کارایی افراد افزایش یابد. ارگونومی تلاش میکند شرایطی فراهم کند که افراد بدون فشار یا آسیب جسمی و ذهنی، وظایف خود را به بهترین شکل انجام دهند.
به طور خلاصه، اهداف ارگونومی عبارتاند از:
- کاهش آسیبها و خستگی جسمی (مثل کمردرد، سندرم تونل کارپال)
- افزایش بهرهوری و کارایی در محیط کار
- ارتقای راحتی و رضایت کاربران
- کاهش خطاهای انسانی و افزایش ایمنی
ضرورت توجه به ارگونومی در محیط کار
توجه به ارگونومی محیط کار و رعایت آن فواید بسیاری برای کارکنان و سازمان به همراه دارد:
1- ارگونومی هزینهها را کاهش میدهد
یکی از اهداف ارگونومی این است که با کاهش عوامل پر ریسک هزینههای اضافی که شامل خسارتهای وارده به کارمندان میشود را کاهش دهد.
به کارگیری ارگونومی اداری بر خلاف نظر بسیاری، نه تنها هزینه زیادی ندارد بلکه نوعی سرمایهگذاری نیز محسوب میشود. حفظ سلامت پرسنل منجر به افزایش بهرهوری، درآمدزایی و افزایش راندمان میشود که خود منجر به افزایش تولید، افزایش گردش سرمایه و کسب درآمد مجموعه نیز میگردد. بنابراین میتوان نتیجه گرفت که ارگونومی نه تنها هزینه محسوب نمیشود بلکه برای افراد، راندمان و کارایی نیروی کار، درآمدزایی و… بسیار مفید است.
2- باعث افزایش بهره وری خواهد شد
طراحی شرایطی که در آن کارکنان وضعیت بدنی مناسبی داشته باشند، نور کافی در فضای اطرافشان موجود باشد و برای انجام کارهایشان حرکات کمتری انجام دهند، منجر به افزایش بهره وری کاری آنها خواهد شد. بنابراین، یکی از اهداف ارگونومی اداری این است که با کاهش خطرات ناشی از آسیبهای جسمی میتواند رضایت شغلی و عملکرد پرسنل را بهبود بخشد.
بنابراین زمانی که کیفیت زندگی کارمند کاهش یابد باعث ایجاد استرسهای شغلی شده و عملکرد شغلی را به شدت کاهش می دهد. از طرفی وجود دردهای شدید باعث اضطراب و ترس از دست دادن شغل میشود. بنابراین این احساسات بر تمام جنبههای زندگی افراد، از جمله شغلشان تأثیر منفی میگذارد.
3- ارگونومی کیفیت محصولات و خدمات را بهبود میبخشد
ارگونومی ضعیف منجر به خستگی کارمندان شده و باعث میشود که کارشان را به درستی انجام ندهند.
همچنین اگر کار از لحاظ فیزیکی برای آنها مناسب نباشد، باعث عدم اجرای درست کارها به طریقی که به آنها آموزش سازمانی داده شده میشود. عدم اجرای درست وظایف و انجام کارها توسط کارمندان نتیجهای جز کاهش کیفیت محصولات و خدمات را به دنبال نخواهد داشت.
4- با ارگونومی مناسب تعامل کارکنان با کار بالا میرود
اگر کارمندان در طول ساعات کاری احساس خستگی نداشته باشند، میزان ترک شغل و غیبتهایشان کاسته شده و روحیهشان افزایش مییابد و درنتیجه تعاملشان با کار بیشتر خواهد شد. بنابراین بهکارگیری ارگونومی در میحط کار باعث کاهش غیبتهای شغلی، کاهش خطای انسانی و حوادث و همچنین کاهش صدمات و جراحات وارده میشود.
پیشنهاد مطالعه : 7 راه مطمئن برای تقویت روحیه کارکنان
5- ایمنی کاری را بالا میبرد
کارکنان سالم از بزرگترین سرمایههای یک سازمان محسوب میشوند. بنابراین تقویت فرهنگ ایمنی و سلامت با به کارگیری ارگونومی در محل کار باعث عملکرد بهتر افراد در داخل سازمان و نهایتاً کسب موفقیتهای بیشتر و بهتر برای سازمان میشود.
پیاده سازی ارگونومی، متعهد بودن سازمانها به ایمنی و سلامت کارکنان را بهعنوان یک ارزش اساسی و اصلی نشان میدهد.
انواع ارگونومی چیست؟
در ادامه به تعدادی از انواع ارگونومی که احتمالاً با آنها روبهرو میشوید میپردازیم:
ارگونومی کار با کامپیوتر
ارگونومی کار با کامپیوتر شامل نکات بسیار مهمی است. برای افرادی که بهطور مداوم با کامپیوتر کار میکنند موارد زیر اهمیت دارند:
- صفحه نمایش باید کاملاً در راستای چشم باشد.
- افراد باید بهراحتی و بدون کشیده شدن بدن به ماوس و کیبورد دسترسی داشته باشند.
- صندلی باید ارتفاع مناسبی داشته و پاها کاملاً روی زمین قرار بگیرند.
- کامپیوتر را نزدیک پنجرهها یا منابع نوری مستقیم قرار ندهید چون بازتاب نور مستقیم به چشم آسیب میزند.
- کار کردن در محیطی با نور کم باعث فشار چشمی میشود.
- اگر استفاده از نرم افزارهای پیچیده به افراد آموزش داده نشود، منجر به استرس آنها خواهد شد.
- نشستن در یک وضعیت ثابت به مدت طولانی باعث ایجاد خستگی و بیماریهای مختلف خواهد شد، بهتر است هر یک ساعت یک بار کمی قدم بزنید.
ارگونومی فعالیتهای فیزیکی
فعالیتهای فیزیکی به کلیه کارها از قبیل بلند کردن، حمل کردن، هل دادن و کشیدن یک ابزار یا بار اشاره دارد. ارگونومی مربوط به فعالیتهای فیزیکی انسانی شامل:
- وضعیت بدنی (Posture)
- حرکتهای تکراری
- طراحی ابزار و تجهیزات
- جابجایی بار و بلند کردن اشیا
- پیشگیری از اختلالات اسکلتی-عضلانی
فعالیتهای فیزیکی نیاز به تلاش فیزیکی زیادی دارند. در این موارد باید مطمئن شوید که فرد توانایی انجام کارها را دارد.
برای بهبود ارگونومی فعالیتهای فیزیکی میتوانید سوالات زیر را مطرح کنید:
- آیا باری که فرد جابهجا میکند به او آسیب میزند و باید از یک ابزار استفاده کند یا خیر؟ آیا آن بار میتواند به قسمتهای کوچکتر تقسیم شود؟
- آیا فرد میتواند بار را بهدرستی و بدون آسیب زدن به خودش جابهجا کند؟
- آیا آنها در طول ساعت کاریشان وقتی برای استراحت دارند؟
نمونه راهکار:
- طراحی صندلی ارگونومیک برای کارمندان جهت جلوگیری از کمردرد
- طراحی میز و صندلی قابل تنظیم برای کارمندان اداری
ارگونومی استرسهای کارمندان
استرس بر همه چیز در محل کار اثرگذار است. شغل باید بهگونهای طراحی شود که میزان استرس وارده به کارمندان را به حداقل برساند.
برای کاهش استرس در محل کار به پاسخ سوالات زیر توجه کنید:
- آیا کارمندان از عهده انتظاراتی که از آنها دارید برمیآیند؟ آیا کار کافی برای انجام دارند؟ آیا وظایف آنها میتوانند تقسیم شوند؟
- آیا کارمندان میتوانند بهراحتی استرس و نگرانیهایشان را ابراز کنند؟
- آیا مدیران بهطور منظم با کارمندان ارتباط برقرار میکنند و آنها را مورد تشویق قرار میدهند؟
- آیا کارمندان درخواستهایشان را بهطور واضح بیان میکنند؟
- آیا کارمندان میتوانند کارهایشان را اولویتبندی کنند؟ میتوانند کارهایشان را به دیگران تفویض کنند؟
ارگونومی شناختی (Cognitive Ergonomics)
این ارگونومی متمرکز بر فرآیندهای ذهنی است مانند:
- ادراک
- حافظه
- تصمیمگیری
- بار ذهنی و فشار روانی
نمونه:
- طراحی رابط کاربری ساده برای کاهش سردرگمی کاربر
- طراحی داشبورد خودرو با رابط کاربری ساده و قابل فهم
در خودروهای جدید، نمایشگرهای دیجیتال طوری طراحی شدهاند که اطلاعات مهم مثل سرعت، مسافت و هشدارها را با فونت بزرگ و رنگهای مشخص نمایش دهند تا راننده بدون حواسپرتی بتواند واکنش نشان دهد.
ارگونومی سازمانی (Organizational Ergonomics)
این ارگونومی بر ساختارهای سازمانی و فرآیندهای کاری تأکید دارد، شامل:
- مدیریت منابع انسانی
- برنامهریزی شغلی
- ارتباطات بین فردی
- کار تیمی و شیفتهای کاری
نمونه راهکار:
- تنظیم ساعات کاری مناسب برای افزایش بهرهوری و کاهش خستگی
- استفاده از سیستم گردش شغلی در کارخانه
ارگونومی محیطی (Environmental Ergonomics)
ارگونومی محیطی در واقع تمرکز بر عوامل محیطی مؤثر بر انسان دارد مانند:
- نورپردازی
- صدا
- دما و رطوبت
- کیفیت هوا
نمونه راهکار:
- تنظیم نور محیط برای کاهش خستگی چشم در محیطهای اداری
- نصب نورپردازی LED با شدت قابل تنظیم در محیط کار
در یک فضای کاری، از چراغهای LED با شدت نور قابل تنظیم استفاده شده که با نور روز تنظیم میشوند تا خستگی چشم کارکنان کاهش یابد و تمرکز آنها افزایش پیدا کند.
نحوه شناسایی خطرات و مشکلات ارگونومی در محیط کار
ارگونومی علمی است که سازگاری بین کارمندان و محل کار و وظایف کاری را نشان میدهد. همچنین به معنای مشخصات محیطی، سازمانی و انسانی است که بر سلامت و ایمنی کارمندان در محل کار اثر میگذارد.
برای مثال ارگونومی محیط کار در موارد زیر در نظر گرفته میشود:
- شغل: آیا نوع کار، حجم کاری و روشهای کاری با توجه به توانمندیها و محدودیتهای افراد قابل تغییر هستند؟ آیا افراد قادر هستند وظایفشان را بهطور ایمن و درست انجام دهند؟ آیا افراد مسئولیتهای زیاد و یا کمی دارند؟
- فرد: آیا فرد از نظر فیزیکی قادر به انجام وظایفش است؟
- سازمان: آیا ارتباطات، نوع مدیریت و فرهنگ کاری اثر مثبتی بر چگونگی کار دارد؟
مثالهایی از خطرات و مشکلات ارگونومی در محیط کار
خطرات و مشکلات ارگونومی در محیط کار در همه جا یافت میشود و این خطرات به نوع کار یا محل کار بستگی ندارد. چه کارمندان پشت میز باشند، چه در فروشگاه، چه در وسایل نقلیه و یا هر جای دیگر خطرات ارگونومی آنها را تهدید میکند.
خطرات و مشکلات ارگونومی در محیط کار با موارد زیر مرتبط است:
- وظایف کاری
- تجهیزات مورد استفاده در محل کار
- اطلاعات، دستورالعملها و روشها
- محیط فیزیکی
- دانش و تجربه
کلام آخر
برای جلوگیری از خطرات و مشکلات ارگونومی در محیط کار بهتر است ارزیابی ریسک انجام دهید. ارزیابی ریسک یک ارزیابی کامل از محل کار است که با هدف شناسایی و برطرف کردن ریسکها و خطرات و مشکلات ناشی از ارگونومی در محیط کار انجام میشود. اهداف نهایی پیاده سازی ارگونومی اداری، ایجاد محل کاری است که برای همهی کارمندان ایمن باقی بماند.
